Đèn UFO là một kiểu vỏ của đèn high bay, có thân nhôm đúc liền khối tròn dẹt, khác với kiểu chóa nhôm truyền thống dạng nón. Cả hai đều là đèn nhà xưởng treo cao và đều lắp được bằng ty ren, treo thả bằng cáp hoặc xích, hay móc cẩu; bản UFO chỉ có thêm tùy chọn tay treo chữ U khi cần xoay nghiêng góc chiếu. Vì vậy câu hỏi đúng không phải “loại nào tốt hơn” mà là “xưởng của bạn cần khoang đèn kín tới mức nào để chắn bụi và nước”.
Đèn UFO và high bay chóa nhôm thật ra khác nhau ở đâu?
Khác ở mức độ bịt kín của bộ đèn. Kiểu chóa dùng một chóa phản quang hở, không khí đi vào đi ra tự do quanh khối LED. Kiểu UFO đóng kín khối LED sau tấm kính cường lực và gioăng, tản nhiệt đẩy hết ra cánh nhôm phía sau. Mọi khác biệt còn lại về cấp IP, trọng lượng và cách bảo trì đều bắt nguồn từ chỗ này.
Cần nói rõ một hiểu lầm rất phổ biến: nhiều bài viết đang phân loại “UFO dùng cho trần thấp và kho nhỏ, high bay dùng cho trần cao”. Cách phân loại đó sai. Dải chiều cao lắp đặt do góc chiếu và quang thông quyết định, không do kiểu vỏ. Một bộ UFO 300W góc 60 độ treo được ở 15 m, còn một bộ chóa 60W góc 120 độ chỉ hợp với trần 5 m. Đổi kiểu vỏ mà giữ nguyên quang thông và góc chiếu thì chiều cao lắp đặt không đổi.
Cách chọn công suất theo chiều cao trần nằm ở bài cách chọn đèn LED nhà xưởng theo chiều cao trần, và khái niệm chung về dòng đèn này ở bài đèn high bay là gì.
Vì sao kiểu chóa hở khó đạt IP66 còn UFO đúc liền khối thì đạt?
Vì IP66 đòi hỏi vỏ đèn kín tuyệt đối với bụi, mà khoang đèn hở của kiểu chóa thì thông thẳng với không khí xưởng. Muốn kín tới mức đó, bộ đèn phải là một khối đúc liền có gioăng và kính cường lực ép kín, tức đúng cấu trúc của kiểu UFO.
Điểm cần hiểu đúng là khoảng cách giữa IP54 và IP66 không phải “chống nước hơn một chút”. Theo IEC 60529:
- IP5X gọi là dust protected: bụi vẫn lọt vào được, chỉ cần không lọt đủ nhiều để ảnh hưởng tới vận hành của thiết bị.
- IP6X gọi là dust tight: sau bài thử, không được phép có bụi lọt vào bên trong.
- Chữ số thứ hai cũng cách nhau xa: cấp 4 chỉ thử nước bắn tóe từ mọi hướng, còn cấp 6 thử bằng vòi 12,5 mm với lưu lượng 100 lít mỗi phút.
Nói cách khác, giữa IP54 và IP66 là ranh giới bụi lọt được hay không lọt được, chứ không phải mức độ nhiều ít. Với xưởng gỗ, xưởng dệt, trạm nghiền xi măng hoặc xưởng có xịt rửa sàn, ranh giới đó quyết định bộ đèn sống được bao lâu.
Ngược lại, với xưởng khô và sạch thì IP54 hoàn toàn đủ chuẩn và không có lý do kỹ thuật nào bắt phải trả thêm tiền cho IP66. Yêu cầu chung chung “nhà xưởng phải IP65 trở lên” mà nhiều nơi đang viết là không đúng.
Bụi bám làm mất bao nhiêu ánh sáng, và ai phải trả khoản đó?
Chủ đầu tư trả, dưới dạng phải lắp dư đèn ngay từ đầu. Trong tính toán chiếu sáng, quang thông thiết kế luôn phải nhân với hệ số bảo dưỡng để bù phần ánh sáng mất đi khi đèn bẩn. Đèn giữ được hệ số cao thì cần ít bộ hơn cho cùng mức lux.
Đây là phần gần như không bài tiếng Việt nào nhắc tới, dù nó nằm trong mọi tài liệu thiết kế chiếu sáng nghiêm túc:
- LDD theo định nghĩa của IES là tỷ số giữa quang thông của bộ đèn khi bẩn so với khi sạch. Nó là một thành phần bắt buộc của hệ số tổn hao ánh sáng, đứng cạnh hệ số suy giảm quang thông của chip.
- IES xếp bộ đèn thành các nhóm bảo dưỡng theo mức độ kín của vỏ. Đèn hở cả trên lẫn dưới nằm ở nhóm bẩn nhanh nhất, đèn có nắp kín xếp ở nhóm tốt hơn.
- CIE 97:2005 lập bảng hệ số bảo dưỡng bộ đèn theo đúng hai trục: cấp IP của vỏ đèn, và độ bẩn của môi trường phân thành rất sạch, sạch, bình thường, bẩn. Cùng một chu kỳ vệ sinh, vỏ kín cấp IP cao giữ hệ số cao hơn vỏ hở.
Hệ quả thực tế: trong xưởng bụi, chọn kiểu chóa hở buộc bạn phải chọn một trong hai, hoặc tăng tần suất vệ sinh, hoặc lắp dư công suất ngay từ ngày đầu để bù. Cả hai đều là tiền, và cả hai đều không xuất hiện trong bảng báo giá.
Bụi bám còn ảnh hưởng tới tuổi thọ chip qua khả năng tản nhiệt. Theo công bố của các nhà sản xuất bộ đèn, lớp bụi phủ cánh tản nhiệt làm giảm hiệu quả tản nhiệt khoảng 20-30% và nên vệ sinh khối tản nhiệt mỗi 6-12 tháng.
Kiểu nào tản nhiệt tốt hơn trong xưởng nhiều bụi?
Trong xưởng sạch, kiểu chóa hở tản nhiệt tốt vì không khí đi trực tiếp qua khối LED. Trong xưởng bụi, ưu thế đó đảo chiều, vì bụi bám vào chính bề mặt LED và mặt trong chóa, chỗ khó vệ sinh nhất. Kiểu UFO dồn toàn bộ nhiệm vụ tản nhiệt ra cánh nhôm mặt sau, là bề mặt lau chùi được.
Nhiệt độ điểm tiếp giáp của chip LED (junction temperature) mới là thứ quyết định tuổi thọ, chứ không phải con số giờ in trên catalogue. Chip chạy càng nóng thì lão hoá càng nhanh, còn mức giảm tuổi thọ cụ thể phụ thuộc từng dòng chip và được hãng công bố trong báo cáo LM-80.
Điều đó dẫn tới một kết luận thực tế: bộ đèn nào cũng cần vệ sinh, nhưng kiểu vỏ quyết định việc vệ sinh có làm được không. Lau cánh tản nhiệt ngoài của bộ UFO là việc làm được trên xe nâng trong vài phút. Vệ sinh mặt trong chóa và bề mặt LED của bộ chóa hở thì phải tháo đèn xuống.
Chênh lệch trọng lượng biến thành tiền như thế nào?
Cùng mức 200W, bộ chóa nhôm serie PT-HBL nặng 8,2 kg còn bộ UFO serie PT-UFOH nặng 2,5 kg, chênh 5,7 kg mỗi bộ. Một xưởng lắp 150 bộ thì chênh 855 kg tải treo lên hệ vì kèo, chưa kể chênh về giá đỡ và thời gian thi công trên cao.
| Hạng mục ở mức 200W | Chóa nhôm PT-HBL | UFO PT-UFOH |
|---|---|---|
| Khối lượng một bộ | 8,2 kg | 2,5 kg |
| Kích thước | Ø500 x 500 mm | Ø405 x 168 mm |
| Tải treo cho 150 bộ | 1.230 kg | 375 kg |
| Cấp bảo vệ | IP54-IP65 | IP66 |
| Quang thông | 25.000 lm | 30.000 lm |
| Bảo hành | 5 năm | 3 năm |
Ba khoản chi phí đi kèm trọng lượng mà dự toán hay bỏ sót:
- Kết cấu treo: xưởng khung thép nhẹ hoặc xưởng cải tạo có giới hạn tải treo lên xà gồ. Chênh gần một tấn cho một khu vực là con số phải hỏi lại bên kết cấu, không phải chuyện nhỏ.
- Thời gian thi công: nâng và bắt một bộ 8,2 kg trên xe nâng ở độ cao 10 m chậm hơn hẳn bộ 2,5 kg, và cần hai người thay vì một. Tiền thuê xe nâng tính theo ngày nên số ngày thi công ra thẳng thành tiền.
- Chiều cao bộ đèn: thân chóa cao 500 mm chiếm nửa mét ngay dưới trần. Với xưởng có cầu trục hoặc hệ ống gió chạy sát trần, khoảng nửa mét đó có thể là lý do phải hạ đèn xuống thấp hơn mức mong muốn, kéo theo tăng độ chói.
Kiểu vỏ có quyết định góc chiếu và độ chói không?
Không. Cả hai kiểu đều có tùy chọn góc 60, 90 và 120 độ, nên phân bố sáng do thấu kính hoặc chóa quyết định chứ không do hình dáng vỏ. Chọn góc theo chiều cao treo: trần 6-12 m dùng 90-120 độ, trần trên 12 m dùng 60-90 độ.
Về độ chói thì có một khác biệt nhỏ nghiêng về phía UFO: mặt phát sáng phẳng nằm sau kính khuếch tán cho bề mặt sáng đều hơn cụm LED hở đặt trong chóa gương. Nhưng khác biệt này nhỏ hơn nhiều so với ảnh hưởng của chiều cao treo và của việc có dùng thấu kính chống chói hay không. EN 12464-1 yêu cầu UGR không quá 22 cho khu vực sản xuất và không quá 19 cho công việc chi tiết, cả hai kiểu đều đạt được nếu chọn đúng góc và đúng độ cao. Cách xử lý cụ thể nằm ở bài 4 cách giảm độ chói UGR cho đèn LED high bay.
Chọn kiểu nào theo môi trường xưởng của bạn?
Đây là bảng quyết định gọn, xếp theo môi trường thật chứ không theo diện tích hay chiều cao:
| Môi trường | Nên chọn | Lý do kỹ thuật |
|---|---|---|
| Xưởng khô, sạch, ít bụi (lắp ráp điện tử, may mặc, kho hàng khô) | Cả hai đều được, chóa nhôm IP54 là đủ | Không có tác nhân nào đòi khoang đèn kín, trả thêm cho IP66 không đổi lại được gì |
| Xưởng nhiều bụi (gỗ, dệt sợi, xi măng, nghiền, đúc) | UFO IP66 | Bụi lọt vào khoang đèn hở bám lên bề mặt LED và mặt trong chóa, chỗ không vệ sinh được nếu không tháo đèn |
| Kho lạnh và khu vực chênh nhiệt lớn | UFO IP66 | Ra vào giữa hai vùng nhiệt độ gây ngưng tụ hơi nước bên trong bộ đèn hở |
| Xưởng có hơi hoá chất, xưởng mạ, gần biển | UFO IP66, thêm yêu cầu lớp phủ chống ăn mòn | Hơi hoá chất ăn mòn mối hàn và bề mặt phản quang. Nên yêu cầu nhà cung cấp nêu rõ loại lớp phủ và số giờ thử phun muối theo ASTM B117 |
| Xưởng thực phẩm, xưởng có xịt rửa sàn áp lực | UFO IP66 | Chữ số thứ hai của IP66 tương ứng bài thử tia nước mạnh, IP54 không đạt điều kiện này |
Với nhóm ăn mòn, lưu ý rằng yêu cầu số giờ thử phun muối chênh nhau rất mạnh giữa các tài liệu, từ khoảng 336 giờ cho lớp anodize thông thường tới trên 2.000 giờ cho lớp phủ chuyên dụng. Đừng lấy một con số làm chuẩn chung, hãy nêu rõ môi trường xưởng khi hỏi báo giá.
Giá có phụ thuộc kiểu vỏ không?
Không. Ở cùng mức 200W, khung giá của dải đèn nhà xưởng trải khoảng 2,8 tới 6,7 triệu đồng một bộ, và cả hai kiểu vỏ đều xuất hiện ở cả đầu thấp lẫn đầu cao của khung. Giá do hãng chip, hãng driver, quang thông và thời gian bảo hành quyết định.
Đây là chỗ dễ mua nhầm nhất. Người mua hay mặc định UFO là hàng cao cấp còn chóa nhôm là hàng phổ thông, rồi trả giá theo hình dáng. Thực tế trong cùng một dải sản phẩm có thể có bộ UFO rẻ hơn bộ chóa mà lại cho nhiều lumen hơn, đổi lại là bảo hành ngắn hơn. Cách so đúng là quy về đồng trên 1.000 lumen rồi đối chiếu thời gian bảo hành, chi tiết ở bài giá đèn LED nhà xưởng theo công suất.
Bảng so sánh nhanh hai kiểu đèn
| Tiêu chí | High bay chóa nhôm | UFO đúc liền khối |
|---|---|---|
| Kết cấu khoang đèn | Hở, chóa phản quang | Kín, kính cường lực và gioăng |
| Cấp IP đạt được | IP54 tới IP65 | IP66 |
| Tản nhiệt | Đối lưu tự nhiên quanh khối LED | Cánh nhôm mặt sau |
| Vệ sinh định kỳ | Khó, phải tháo để lau mặt trong | Dễ, lau cánh tản nhiệt ngoài |
| Khối lượng cùng công suất | Nặng hơn 2-3 lần | Nhẹ |
| Chiều cao thân đèn | Lớn, dạng nón | Nhỏ, dẹt |
| Kiểu treo | Ty ren, treo thả, móc cẩu | Ty ren, treo thả, móc cẩu; thêm tùy chọn tay treo chữ U |
| Góc chiếu khả dụng | 60, 90, 120 độ | 60, 90, 120 độ |
| Hợp nhất với | Xưởng khô, sạch, ngân sách chặt | Xưởng bụi, ẩm, hoá chất, trần cao |
Các dòng đèn nhà xưởng POTECH ứng với từng nhu cầu
POTECH làm cả hai kiểu vỏ. Các dòng dưới đây đều dùng chip và nguồn hãng, bảo hành 3 tới 5 năm; chúng khác nhau ở cấu hình linh kiện để hợp với từng môi trường và nhu cầu chiếu sáng:
- PT-HBL (chóa nhôm): chip Nichia Made in Japan, driver Mean Well, IP54-IP65, 125 lm/W, bảo hành 5 năm. Hợp với xưởng khô sạch cần độ bền lâu dài.
- PT-HBL2 (chóa nhôm): chip Nichia CRI trên 90, driver Mean Well, IP54, bảo hành 3 năm. Hợp với khu kiểm phẩm, dệt may, in ấn cần nhìn màu chuẩn.
- PT-UFO (UFO): chip Nichia, driver Mean Well, IP66, 125 lm/W, nhôm đúc liền khối và kính cường lực, bảo hành 5 năm.
- PT-UFOH (UFO): chip Lumileds, driver Philips, IP66, 150 lm/W, bảo hành 3 năm. Hiệu suất cao nhất trong bốn serie.
Xem thông số từng model tại đèn LED nhà xưởng UFO 200W và đèn LED nhà xưởng 200W chóa nhôm, hoặc toàn bộ dải công suất tại danh mục đèn LED nhà xưởng.
Câu hỏi thường gặp
Đèn UFO có phải là đèn high bay không?
Có. UFO là một kiểu vỏ của đèn high bay, không phải một loại đèn riêng. Cách gọi tách bạch “đèn UFO và đèn high bay” trên nhiều trang bán hàng là cách gọi theo hình dáng, không phải phân loại kỹ thuật.
Xưởng của tôi trần 8 m, khô ráo thì có cần IP66 không?
Không cần. IP54 đạt chuẩn cho khu vực khô và sạch, đó là lý do các serie chóa nhôm vẫn được sản xuất và vẫn bán chạy cho nhóm xưởng này. Chỉ khi có bụi mịn, hơi ẩm ngưng tụ, hơi hoá chất hoặc xịt rửa sàn thì IP66 mới là yêu cầu thật.
Đèn UFO có sáng hơn đèn chóa nhôm cùng công suất không?
Không do kiểu vỏ. Quang thông do chip và driver quyết định. Trong thực tế có bộ UFO 200W cho 30.000 lm và bộ chóa 200W cho 25.000 lm, nhưng đó là vì hai bộ dùng hai dòng chip khác nhau, không phải vì hình dáng vỏ.
Đổi từ đèn chóa sang UFO có phải làm lại hệ treo không?
Thường không phải đổi kiểu treo, vì cả chóa và UFO đều lắp được bằng ty ren, treo thả hoặc móc cẩu, và vị trí điểm treo giữ nguyên được nếu quang thông tương đương. Nếu cần chỉnh nghiêng góc chiếu thì bản UFO có thêm tùy chọn tay treo chữ U. Nên đo lux hiện trạng theo lưới trước khi quyết định giữ nguyên vị trí, vì lưới đèn cũ chưa chắc đã đạt độ đồng đều.
Loại nào vệ sinh ít tốn kém hơn trong dài hạn?
Kiểu UFO, vì bề mặt cần lau nằm hết ở ngoài. Với xưởng trần cao, mỗi lần vệ sinh đều kéo theo tiền thuê xe nâng người và thời gian dừng khu vực, nên chênh lệch về thao tác vệ sinh cộng dồn qua nhiều năm lớn hơn nhiều so với chênh lệch giá mua.
Chốt lại nên chọn kiểu nào?
Trả lời câu hỏi về môi trường trước, mọi thứ còn lại theo sau. Xưởng khô và sạch thì chóa nhôm IP54 là đủ chuẩn và không có lý do trả thêm. Xưởng bụi, ẩm, hoá chất hoặc có xịt rửa sàn thì khoang đèn kín IP66 của kiểu UFO không phải tuỳ chọn cao cấp mà là điều kiện để bộ đèn giữ được quang thông theo thiết kế. Trần cao và số lượng lớn thì cộng thêm bài toán trọng lượng, vì nó ra thẳng thành tải kết cấu và số ngày thuê xe nâng.
