Chiếu sáng xưởng gỗ là hệ thống ánh sáng cho khu cưa, gia công máy, lắp ráp, chà nhám và sơn hoàn thiện, cần đủ độ rọi và độ hoàn màu để làm mộc, đồng thời an toàn với bụi gỗ vốn là bụi dễ cháy. Theo EN 12464-1 và TCVN 7114-1:2008, khu cưa thô cần khoảng 300 lux, khu gia công máy 500 lux, khu kiểm tra vân gỗ và màu sơn tới 1000 lux Ra từ 90, và đèn nên kín bụi tuyệt đối IP6X để bụi không lọt vào khoang điện.
Xưởng gỗ có một đặc thù mà xưởng cơ khí hay kho hàng không có: bụi gỗ mịn vừa bám bẩn đèn vừa là chất cháy. Vì vậy chọn đèn phải cân cả hai việc, đủ sáng để gia công chính xác và an toàn với môi trường bụi cháy. Bài này cho bảng lux theo từng khu và làm rõ khi nào cần đèn phòng nổ, khi nào chỉ cần đèn kín bụi.
Xưởng gỗ cần bao nhiêu lux theo từng khu?
Độ rọi tăng dần theo độ tinh xảo của công việc. Bảng dưới theo EN 12464-1, mà TCVN 7114-1:2008 (chấp nhận ISO 8995-1) là bản Việt Nam đồng bộ, đo trên mặt phẳng làm việc:
| Khu vực gia công gỗ | Độ rọi (lux) | Hoàn màu Ra | Chói UGR |
|---|---|---|---|
| Sấy gỗ, ép ván tự động | 50 | 40 | 28 |
| Cưa thô, cưa khung, bào thô | 300 | 60 | 25 |
| Bàn thợ mộc, dán keo, lắp ráp | 300 | 60 | 25 |
| Gia công máy: tiện, phay, bào tinh, soi rãnh, đánh mộng | 500 | 80 | 19 |
| Đánh bóng, sơn, mộc mỹ nghệ tinh | 750 | 80 | 22 |
| Chọn ván lạng veneer, khảm cẩn | 750 | 90 | 22 |
| Kiểm tra bề mặt, kiểm tra chất lượng | 1000 | 90 | 19 |
Nguyên tắc là đặt mức lux theo công đoạn nhìn khó nhất trong khu đó. Bảng lux đầy đủ cho mọi loại khu vực nhà xưởng xem bài tiêu chuẩn ánh sáng nhà xưởng. Khi lập hồ sơ nghiệm thu nên đối chiếu bản gốc TCVN cho từng dây chuyền.
Vì sao khu kiểm tra vân gỗ và màu sơn cần Ra từ 90?
Vì công nhân phải phân biệt sắc thái vân gỗ, độ đều màu sơn và khuyết tật bề mặt rất nhỏ. Chỉ số hoàn màu Ra thấp làm màu sơn và vân gỗ trông sai lệch, dẫn tới ghép nhầm màu tấm, bỏ sót vết loang sơn và hàng bị trả về.
EN 12464-1 yêu cầu Ra tối thiểu 80 cho khu gia công máy, và nâng lên Ra từ 90 cho khu chọn veneer và kiểm tra bề mặt. Đây là khoản không nên tiết kiệm với xưởng làm hàng xuất khẩu hoặc nội thất cao cấp. Đèn LED nhà xưởng POTECH dùng chip Nichia đạt Ra trên 80, riêng dòng PT-HBL2 đạt trên 90, phù hợp bố trí ở khu kiểm tra.
Bụi gỗ có gây nổ không?
Có, trong điều kiện nhất định. Bụi gỗ mịn lơ lửng thành đám mây trong không khí, gặp nguồn nhiệt hoặc tia lửa, có thể bốc cháy rất nhanh và gây nổ bụi. Chế biến gỗ là một trong những ngành điển hình có nguy cơ nổ bụi cháy.
Nổ bụi cần hội đủ năm yếu tố: bụi mịn làm nhiên liệu, oxy trong không khí, nguồn nhiệt đủ lớn, bụi ở dạng đám mây lơ lửng, và không gian kín để áp suất dồn lại. Trong xưởng gỗ, năm yếu tố này tập trung nhất ở bên trong hệ thống hút bụi, cyclone, silo và buồng chà nhám kín, chứ không phải cả sàn xưởng thông thoáng.
Đèn xưởng gỗ có bắt buộc phải phòng nổ ATEX không?
Đa số xưởng gỗ không cần đèn phòng nổ ở khu sản xuất chung. Khu cưa, bào và lắp ráp có hút bụi và thông thoáng thường chỉ cần đèn LED kín bụi IP65 hoặc IP66, cộng vệ sinh đèn định kỳ để bụi không tích dày.
Chỉ những nơi tạo bụi mịn đậm đặc và kín mới cần đèn phòng nổ, cụ thể là bên trong buồng chà nhám kín, đường ống và cyclone hút bụi, silo chứa mùn. Quyết định này phải dựa trên đánh giá phân vùng nguy hiểm bụi tại thực địa, không suy đoán chung. Đây là điểm nhiều nơi làm sai theo hai hướng: hoặc bỏ qua hoàn toàn, hoặc lắp đèn phòng nổ đắt tiền cho cả xưởng một cách không cần thiết. Với khu có yêu cầu chống cháy nổ thực sự, xem danh mục đèn LED chống cháy nổ.
Vùng nguy hiểm bụi Zone 21 và 22 là gì?
Theo phân vùng bụi cháy của IEC 60079-10-2, khu vực được chia theo tần suất xuất hiện đám mây bụi cháy:
- Zone 20: đám mây bụi cháy hiện diện liên tục hoặc thường xuyên, như bên trong thiết bị hút bụi, silo, cyclone.
- Zone 21: đám mây bụi cháy có thể xuất hiện thỉnh thoảng trong vận hành bình thường.
- Zone 22: đám mây bụi cháy khó xuất hiện, nếu có chỉ trong thời gian ngắn và nồng độ thấp.
Đèn dùng trong vùng bụi Zone 21 và 22 chủ yếu dựa vào cơ chế bảo vệ bằng vỏ bọc kín bụi, ký hiệu Ex t, kèm cấp kín bụi IP6X. Không được dùng đèn chỉ chứng nhận cho vùng khí đặt vào vùng bụi. Việc xác định một khu thuộc zone nào phải qua đánh giá nguy cơ bụi thực địa.
Chọn cấp IP nào cho đèn xưởng gỗ?
Chọn theo mức bụi và cách vệ sinh của khu:
- IP65 đến IP66: kín bụi tuyệt đối cho khu sản xuất chung, chịu thêm tia nước khi rửa sàn. Đây là mức phù hợp cho phần lớn xưởng gỗ.
- IP6X kèm Ex t: cho vùng bụi mịn đậm đặc đã xác định là Zone 21 hoặc 22.
Điểm quan trọng là chữ số đầu của cấp IP phải là 6, tức kín bụi tuyệt đối, vì bụi gỗ mịn lọt vào khoang điện và bám lên cánh tản nhiệt gây chập và giảm thoát nhiệt. Cách đọc cấp IP xem bài đèn LED nhà xưởng có chống nước không.
Nhiệt độ bề mặt đèn ảnh hưởng thế nào tới nguy cơ bén lửa?
Lớp bụi gỗ lắng trên bề mặt nóng có thể âm ỉ rồi bén lửa. Nhiệt độ bén lửa của lớp bụi gỗ lắng thường nằm trong khoảng 150 đến 350 độ C tùy loại gỗ và độ ẩm, thấp hơn nhiều so với đám mây bụi. Vì vậy tiêu chuẩn vùng nổ giới hạn nhiệt độ bề mặt thiết bị thấp hơn hẳn ngưỡng bén lửa để có dư biên an toàn.
Đây là một lợi thế thực tế của đèn LED so với đèn cao áp và halogen cũ. Đèn cao áp có bóng và chóa rất nóng, còn đèn LED tản nhiệt tốt nên bề mặt mát hơn nhiều, giảm nguy cơ đốt lớp bụi lắng. Dù vậy vẫn cần vệ sinh đèn định kỳ để bụi không tích dày thành lớp cách nhiệt làm đèn tự nóng lên.
Bố trí và bảo trì hệ chiếu sáng xưởng gỗ thế nào cho an toàn?
Vài nguyên tắc gọn để hệ đèn xưởng gỗ vừa sáng vừa an toàn lâu dài:
- Chọn đèn kín bụi IP65 đến IP66, vỏ trơn liền khối dễ lau, tránh đèn có quạt hút bụi.
- Vệ sinh bề mặt đèn theo lịch, nhất là khu chà nhám và cưa nhiều bụi.
- Giữ chỉ số chói UGR trong ngưỡng bảng trên để công nhân đỡ mỏi mắt khi làm chi tiết.
- Đánh giá phân vùng bụi để khoanh đúng khu cần đèn phòng nổ, không lắp thừa cho cả xưởng.
Đèn LED nhà xưởng POTECH dùng chip Nichia và nguồn Mean Well, có dòng vỏ kín bụi cho khu sản xuất chung và giải pháp cho khu cần chống cháy nổ. POTECH khảo sát mặt bằng, tính lux theo từng công đoạn gỗ và tư vấn ranh giới khu cần đèn phòng nổ. Xem dải sản phẩm tại đèn LED nhà xưởng.
Câu hỏi thường gặp về chiếu sáng xưởng gỗ
Xưởng gỗ nhỏ có cần đèn phòng nổ không?
Thường không, nếu khu sản xuất thông thoáng và có hút bụi thì chỉ cần đèn LED kín bụi IP65 đến IP66 cộng vệ sinh định kỳ. Chỉ buồng chà nhám kín, silo và đường hút bụi mới xét đèn phòng nổ, dựa trên đánh giá phân vùng thực địa.
Đèn xưởng gỗ nên chọn cấp IP nào?
Tối thiểu IP65 để kín bụi gỗ, khu rửa sàn hoặc bụi nhiều nên IP66. Chữ số đầu phải là 6 để bụi không lọt vào khoang điện và cánh tản nhiệt.
Đèn LED có an toàn hơn đèn cao áp trong xưởng gỗ không?
Có, ở khía cạnh nhiệt. Đèn LED tản nhiệt tốt nên bề mặt mát hơn đèn cao áp và halogen, giảm nguy cơ đốt lớp bụi gỗ lắng, đồng thời ít tỏa nhiệt vào xưởng.
Cho xưởng gỗ nhiều bụi, model kín bụi phù hợp là Đèn chống thấm công nghiệp PT-LBG.
